Trasa kołymska

Krzysztof Szafran

wyprawa kołymska, 1991r

 Po 1930 roku do doliny zaczęli przybywać pierwsi pionierzy tych ziem, komsomolcy. Budowali ziemianki i baraki, organizowali wyprawy geologiczne, zapełniali białe plamy na mapie wielkiego socjalistycznego państwa. Szybko jednak obok komsomolskich baraków zaczęły wyrastać szopy ogrodzone zasiekami z drutu kolczastego. Zony rosły jedna po drugiej. Pod szczytnymi hasłami zagospodarowania dalekiej północy przysyłano tu setki tysięcy ludzi tzw. "wrogów ludu" osądzonych często z błahych powodów, małych przewinień, donosów sąsiadów lub odmiennych poglądów. Przywożeni z Władywostoku statkami towarowymi w ładowniach ludzie, w przeważającej większości nie wiedzieli, że przeżyją z nich tylko nieliczni, ci najbardziej odporni fizycznie i psychicznie. Większość złoży swe kości na rozległych terenach złotodajnej Kołymy, które do dziś są jeszcze w wielu rejonach dzikie i puste.

 Obszar dorzecza Kołymy rozciąga się pomiędzy morzem ochockim a oceanem lodowatym. Teren górzysty, porozcinany dolinami rzek, na północy bagnisty przechodzący w ubogą tundrę. Surowy klimat, zima trwająca dziewięć miesięcy z mrozami do -600 C , stwarza niezwykle ciężkie warunki do życia. Jednak niewyczerpalne bogactwa naturalne tych ziem były i są tak ponętne, że ciągle trwa praca - walka o ich wydobycie. Jest tu złoto, platyna, uran, diamenty, rudy prawie wszystkich metali, węgiel kamienny wydobywany metodą odkrywkowa, grubości pokładów dochodzą do kilkunastu metrów! W obecnych czasach jest jeszcze jedno interesujące bogactwo - piękna przyroda, jeszcze dziewicza i dzika.  Nieprzebrane bogactwa mineralne w latach 1930 -1956 przyczyniły się do powstania największego w dziejach ludzkości obozu przymusowej pracy "łagry Kołymy". Ilu ludzi zginęło tu, nikt już ich nie policzy. Setki obozów rozsianych po górach, dolinach rzek, bagnach, dawno rozgrabili i zdewastowali miejscowi ludzie, resztę zniszczenia i zatarcia śladów dopełniła przyroda.

 W łagrach nie było komór gazowych, krematoriów, ścian śmierci. Rolę kata spełniały choroby, głód, mróz i mordercza niewolnicza praca. Dopiero w ostatnich latach nieliczni historycy i pracownicy rejonowych muzeów zaczynają nieśmiało gromadzić dokumenty i świadectwa minionych koszmarnych czasów. Ci którzy przeżyli, byli więźniowie, pisarze, w swoich pracach po wielu latach milczenia,(zakazu publikacji) opisali mroczne czasy Kołymy. Należą do nich Walam Szalamow, Wiktor Wiatkin, i inni. Napisane przez nich opowiadania częściowo oddają klimat panujący w osiedlach i łagrach Kołymy tamtych lat. Chyba rzeczywistość była bardziej surowa, twarda i okrutna.

 Trasa Kołymska liczy około 1200 km , zaczyna się w Magadanie, biegnie na północ do Średnikanu, gdzie skręca na północny zachód przez Susuman do Artyku. Dalej podróżować można promami i barkami po rzece Indygirce i Lenie do Jakucka.

 Na dziesiątym km trasy przejeżdżamy obok lokalnego lotniska, na którym stoi kilka samolotów AN-2 produkowanych w Polsce. Są to doskonałe samoloty na panujące tu warunki klimatyczne, brakuje im tylko współczesnego oprzyrządowania. Taką opinię słyszałem często od pilotów latających nimi po bezkresnych obszarach Kołymy. Trzynasty kilometr trasy, posterunek milicji - kontrola dokumentów - i dalej w drogę. Pięćdziesiąty szósty kilometr, osiedle Sokoł. Największe międzynarodowe lotnisko na Kołymie. Kilkutysięczna osada w której mieszka obsługa lotniska z rodzinami. Czyste uporządkowane miasteczko, co jest rzadkością na Wschodzie. Podobno nie było w nim łagru , ale sześć km dalej był i funkcjonuje w mniejszej skali do dziś. Lotnisko i osiedle ma duże perspektywy rozwoju, zwłaszcza po politycznym otwarciu na Daleki Wschód, Alaska, Japonia. Są już regularne loty do Anchorage na Alasce. Korzystne warunki geograficzne i klimatyczne , mróz spada zima tylko do -200 C , mała ilość dni mglistych i pochmurnych w roku, były czynnikami decydującymi o budowie lotniska.

 Kolejny , siedemdziesiąty drugi km, Stiekolnyj. Tu w jednym z łagrów, uwięzieni inżynierowie wybudowali hutę szkła, od tego właśnie wzięła nazwę osada. Produkowano w niej szkło na lokalne potrzeby, a także regenerowano żarówki - co jest ciekawostką na skalę światową! Zregenerowane żarówki można obejrzeć w magadańskim muzeum.

 Mijamy następne osiedla: Pałatka, Karamken, Jabloniewyj. Początkiem każdego z tych osiedli był łagier. Kolejne kilometry, zbliżamy się do stromego podjazdu prowadzącego na przełęcz jabłoniową. Długie, rozlegle serpentyny oplatają zbocza pomiędzy dwoma kamienistymi sopkami miejscami porośniętymi srebrzystymi łachami mchu i kępami słannika. Dojeżdżamy do przełęczy. Na lewo od drogi resztki zabudowań. W najwyższym punkcie przełęczy, przy drodze stoi obelisk i mogiła. Leży tu jeden z nadzorców budowy tego odcinka trasy zamordowany prawdopodobnie przez zeków.

 Przełęcz Jabłoniowa znajduje się na linii działu wodnego dwóch zlewisk - morza ochockiego i Oceanu Lodowatego. W tym miejscu zaczyna się zjazd do brzegów Kołymy.

 Kończy się asfalt. Wieczna zmarzlina powoduje częste pęknięcia i osuwiska nawierzchni drogi. Wymaga to napraw, które trwają cale krótkie północne lato. Szeroka szutrowa jezdnia ma po środku wyjeżdżone koleiny. Jedziemy nimi z dużą prędkością. Nasza ciężarówka niemiłosiernie się trzęsie i piszczy na zakrętach. To tutaj powstał ten dowcip o kierowcach opowiadających sobie zalety dróg w ich krajach. Wania przechwala się, że on w czasie jazdy może grać w karty z kolegą na tylnym siedzeniu, - a samochód?- pytają cudzoziemcy, na co Wania odpowiada spokojnie,- a gdzie on z kolein ma zjechać?

 Mijamy Atkę, Poworotnyj - na skrzyżowaniu jedna z dróg odbija w prawo do pasiołka Tałaja. Jest to znana w okręgu magadańskim (i nie tylko) miejscowość uzdrowiskowa. Znajdują się w niej sanatoria leczące schorzenia reumatyczne. Są tez naturalne gorące źródła. Kolejne kilometry, Strjełka - kołymska trasa rozdziela się - w lewo do Jagodnego i Susumanu, - w prawo do Siejmczanu, w nią właśnie skręcamy. Jedziemy drogą po brzegu niewielkiej rzeczki. Zaczynają się złotonośne pola Kołymy. Płaskie dno doliny pokrywają stożkowe usypiska przemytych rzecznych kamieni, otoczaków. Dookoła pustynny kamienisty teren pozbawiony roślinności. Koryto rzeki zryte gąsienicami buldożerów. Taki widok towarzyszyć nam będzie przez najbliższe kilka godzin jazdy. Siedemdziesiąt kilometrów za Striełką, przy drodze opuszczona osada Annuszka. Podobno mieszkała w niej młoda, ładna dziewczyna, komsomołka którą zamordowano w jej domu. Od imienia dziewczyny nazwano osadę. W kilku miejscach przecinamy nasypy starej drogi. Obecna trasę poszerzono i wyprostowano wiele zakrętów. To po tych nasypach i starych drewnianych mostach szły kolumny zeków w dalekie łagry Kołymy.

 Zapada noc, nie zdążymy na prom w Ust-Srednikanie. Osada Średnikan była stolicą złotonośnych terenów Kołymy. Po jednorazowym przekopaniu i przemyciu bogatych złóż w latach trzydziestych, obecnie prowadzi się ponowne przemywanie złotonośnych piasków.

 Sieriozka, kierowca naszej ciężarówki proponuje odwiedzenie jego ojca pracującego gdzieś tu w okolicy na jednej ze staratielskich działek w brygadzie kopiącej złoto. Skręcamy z trasy w tajgę. ( "Priisk")

 Następnego dnia wjeżdżamy ponownie na trasę kołymską. Kilkanaście km dzieli nas od brzegu Kołymy. W Ust-Srednikanie jedziemy na przystań promową. Możemy się przeprawić na drugi brzeg dopiero za dwie godziny. Wykorzystujemy wolny czas i jedziemy zobaczyć budowę mostu przez Kołymę. Za kilka lat potężny most połączy na stałe dwa brzegi. Będzie to najbardziej wysunięty na północ most na Kołymie. Dotychczas kilkutysięczne miasteczko Siejmczan i kilka pasiołków na lewym brzegu Kołymy odcięte jest od trasy dwa razy w roku - wiosną i jesienią, gdy zamarza i wstaje Kołyma. W tym czasie połączenie zapewniają śmigłowce i samoloty z lotniska w Siejmczanie. Most jest imponujący. Wielkie stalowe kratownice osadzone na betonowych podporach leżą wysoko nad powierzchnią wody. Z pewnością wytrzymają wiosenne lody.

 Razem z nami na prom wjeżdża kilka ciężarówek wyładowanych towarem i motocykl z bocznym koszem (jeszcze nie wiem, że będę takim jeździł po bezdrożach tajgi). W tym miejscu Kołyma jest prawie dwa razy szersza niż Wisła w Warszawie. Wracamy na prom. Na przeciwległym brzegu czeka już kolejka samochodów w przeciwną stronę. Do Siejmczanu pozostało kilkadziesiąt kilometrów szutrową drogą. Na trasie jest spory ruch samochodowy - same ciężarówki. Przed nami "Słoneczna dolina" Siejm-Czan. Tu kończy się biegnąca na północ ponad pięciuset kilometrowa kołymska trasa, dalej w tajgę biegną tylko ścieżki myśliwych, a transport towarów na północ zapewniają barki pływające po Kołymie i jej dopływach oraz śmigłowce i samoloty.

 Za kilka dni czeka mnie zaplanowany 700 km spływ łodzią po Kołymie do Zyrianki.