Natalia Nikołajewna jest przybraną córką Jeżowa. Pamięta moment, gdy w 1935 roku trafiła z sierocińca do kremlowskich apartamentów Jeżowa i jego żony. Pamięta luksusową daczę pod Moskwą. Pamięta także, jak któregoś dnia bez pożegnania z przybranymi rodzicami zabrano ją do pociągu i przez wiele godzin uczono, iż nazywa się Chajutina, a nie Jeżowa. Otrzymała nowe dokumenty, najprawdopodobniej z wymyśloną przez NKWD datą urodzenia. Po latach dowiedziała się więcej o śmierci swego ojca, którego nazywa tak po dzień dzisiejszy, gdyż nie zna swych prawdziwych rodziców. Dzisiaj wie już wszystko.

Córka wroga narodu

W chwili aresztowania Jeżowa miała kilka lat. Wiedziała tylko, że jest córką wroga narodu, i czuła, iż grozi jej z tego powodu niebezpieczeństwo. Wspomina, jak przez całe życie była pod opieką KGB. Zarówno w sierocińcu w Penzie, gdzie przewieziono ją z Moskwy w 1938 roku, jak i poźniej w Wyższej Szkole Muzycznej w tym mieście. Na własną prośbę otrzymała skierowanie do pracy w Magadanie. - Pragnęłam uciec jak najdalej. Miałam nadzieję, że gdzieś daleko nikt nie dowie się o mojej przeszłości - mówi. Za sprawą KGB wiedzieli jednak wszyscy jej znajomi w każdym miejscu, gdzie szukała spokoju. Na Kołymie, w dalekim pasiołku Jagodnoje, na Czukotce i w Penzie, do której na krótko wróciła. Jako córkę wroga narodu porzucił ją narzeczony. Nigdy nie wyszła za mąż. Ma córkę i sześcioro wnuków. Żyje z żebraczej emerytury w wysokości 500 rubli w miejscu, które jeszcze nie tak dawno było łagrem oddzielonym od reszty świata drutem kolczastym.

Natalia Nikołajewna została adoptowana przez Jeżowa. W chwili aresztowania ojca miała kilka lat. Wiedziała tylko, że jest córką wroga narodu. FOT. JAKUB OSTAŁOWSKI

- Nie jestem winna temu, co zrobił mój ojciec - powtarza wielokrotnie w czasie naszej rozmowy. Twierdzi, że był człowiekiem łagodnym i opanowanym. Pamięta, że cierpliwie uczył ją jazdy na rowerze, łyżwach i nartach biegowych. - Bardzo mnie kochał. W swym ostatnim słowie, okaleczony w czasie brutalnego śledztwa, prosił, aby nie robić mi krzywdy - mówi. - Nigdy się go nie wyrzeknę - zapewnia. Natalia Nikołajewna przez ostatnie lata domagała się rehabilitacji swego przybranego ojca. W roku ubiegłym moskiewski sąd zdjął z niego oskarżenia o to, iż był angielskim szpiegiem oraz że zamordował własną żonę, przybraną matkę Natalii. - O pełnej rehabilitacji mowy być nie może - mówi z żalem moja rozmówczyni i podkreśla, iż Jeżow był jedynie wykonawcą, a nie autorem ludobójczego planu stworzenia GUŁagu. Kołyma jest jedną z wysp tego archipelagu.

Rosyjskie Klondike

Kołyma to złoto i łagry. Rosyjskie Klondike, które stało się grobem dla setek tysięcy Rosjan, Ukraińców, Polaków, Japończyków, Niemców i przedstawicieli dziesiątków narodowości. Przywożono ich tutaj, bo Związek Sowiecki potrzebował złota na realizację programu Stalina, forsownego uprzemysłowienia kraju. Złota w skałach Kołymy nie brakowało.

To miejsce na krańcach Imperium nazwano tak jak jedną z rzek. Złoto wydobywali tutaj niewolnicy GUŁagu, tacy sami jak ci, którzy karczowali lasy obwodu archangielskiego, budowali kopalnie Workuty czy zagłębie niklu w Norylsku i tysiącami umierali z głodu oraz zimna na dziesiątkach budów komunizmu. Dość powiedzieć, że po zimie z 1932 na 1933 r. na Kołymie przeżył zaledwie co piąty więzień Dalstroju. Była to specyficzna firma kolonizacyjna powstała na mocy decyzji Rady Komisarzy Ludowych. Jej zadaniem było skolonizowanie oddalonych o prawie 8 tys. km od Moskwy dziewiczych obszarów dzisiejszego obwodu magadańskiego, o których wiadomo było, że są bogate w złoto. Później odkryto złoża węgla, uranu i rud ołowiu.

Z zachowanych dokumentów wynika, że Dalstroj zawarł w 1938 r. porozumienie z NKWD na dostarczenie do jednego z systemów obozowych tego obszaru, Sewwostłagu, 120 tys. więźniów rocznie. W tym czasie wydobywano już ponad 60 ton złota rocznie. Produkcja ta miała się następnie zwiększyć do 75 ton w 1941 r. Był to rok rekordowy. Poziom ten jest nie do osiągnięcia nawet dzisiaj przy zastosowaniu nowoczesnej technologii wydobycia. W roku ubiegłym wyprodukowano zaledwie 28,4 tony. Była to mniej więcej jedna trzecia rosyjskiego wydobycia.

Polscy więźniowie pojawili się w tym miejscu wiosną 1940 r. Ocenia się, że przez łagry Kołymy przewinęło się ok. 7 - 12 tys. Polaków. Z wycieńczenia, zimna i głodu zmarło ich tutaj mniej więcej dwie trzecie. Około 1800 zostało rozstrzelanych na mocy decyzji władz lokalnego GUŁagu. Takimi danymi dysponuje Miron Etliw, szef lokalnego oddziału Memoriału. śmiertelność w tutejszych łagrach rozrzuconych wzdłuż tzw. Trasy Kołymskiej prowadzącej od Magadanu w głąb terytorium oraz na całym obszarze Kołymy była więc kilkakrotnie wyższa niż w całej reszcie GUŁagu. Trudno się temu dziwić. W tym właśnie rejonie znajduje się rosyjski biegun zimna, gdzie temperatura nierzadko spada do minus 60 stopni.

Ofiary nieludzkiego reżimu

Większość polskich więźniów pracowała przy wydobyciu złota. Wydobywali je systemem płukania latem piasków rzek. Zimą kopali ziemię w wiecznej zmarzlinie. Symbolem tych czasów była drewniana taczka. Na nich przewożono żwir, glinę i skały w kopalniach odkrywkowych. Brygady więźniów miały normy wydobycia. Jeden z byłych niewolników Kołymy, Zbigniew Lewicki, pracujący w kopalni Czkałow w dolinie Czaj-Uria, obliczył, że w czasie jednej zmiany z płuczkarni uzyskiwano 4 -10 kg czystego złota.

Praca trwała dniem i nocą. Za pomocą ognisk rozmrażano górną warstwę ziemi, aby dostać się do złotonośnych piasków. Wykopaną ziemię trzeba było wywozić taczkami. Norma wynosiła 1 m sześcienny ziemi na więźnia. Praca trwała 12 godzin. Wyżywienie składało się z 600 - 800 gramów chleba, cienkiej zupy i odrobiny kaszy. Były dni, kiedy żywności nie wydawano w ogóle. Kto przekraczał normę, mógł liczyć na dwieście gramów chleba więcej. Ludzie umierali tysiącami. Jeden z polskich więźniów, Anatol Krakowiecki, pisze w swych wspomnieniach, że w czasie jego dwuletniego pobytu na Kołymie w jego obecności zmarło około 300 łagierników.

W sumie przez obozy Kołymy przewinęło się co najmniej półtora miliona więźniów. Na zawsze w Kołymskiej ziemi pozostało kilkaset tysięcy. Dokładnych danych brak do tej pory. W lokalnym oddziale FSB (byłe KGB) w Magadanie znajduje się cześć kołymskiego archiwum. Nie sposób tam jednak uzyskać jakichkolwiek informacji. Od Jeleny Wasilewnej, oficera ds. kontaktów z społeczeństwem, dowiaduję się jednak, że w 1939 r. ZSRR nie napadł na Polskę, gdyż zachodnia Ukraina i Białoruś dobrowolnie przyłączyły się do Kraju Rad. Wniosek z tego prosty. Polacy, którzy trafili na Kołymę, byli obywatelami ZSRR, narodowości polskiej, takimi samymi jak Ukraińcy, Białorusini, Czeczeni czy przedstawiciele wielu innych narodowości.

Trudno w Magadanie odróżnić przeszłość od teraźniejszości. Z jednej strony jest to jedyne w Rosji miejsce, w którym upamiętniono łagrową przeszłość ogromną cementową rzeźbą na zboczach góry rosyjskiego artysty mieszkającego w Nowym Jorku, Ernsta Nieizwiestnego. Z drugiej strony na centralnym placu miasta stoi, niedaleko statuy Lenina, pomnik kata Eduarda Bierzina, założyciela miasta, Honorowego Czekisty, szefa NKWD i pierwszego naczelnika systemu łagrów Kołymy. W miejscowym muzeum obok łagrowych dokumentów przechowuje się jak relikwie osobiste rzeczy Bierzina. To w końcu jemu miasto zawdzięcza swe istnienie. To na jego rozkaz tysiące łagierników wydobywały złoto, budowały miasto, drogi i osiedla Kołymy, które tworzą dzisiaj obwód magadański. Został rozstrzelany w 1938 r. jako szpieg angielski czy amerykański. Stał się tym samym ofiarą nieludzkiego reżimu, którego był współtwórcą. Kat podzielił los swych ofiar. Nie on jeden.

Piotr Jendroszczyk