Najczarniejszy poeta białej Ameryki

przekład z angielskiego Adam Lizakowski

Langston Hughes (ur. 1902r.) w Joplin, Missouri, w średnio zamożnej rodzinie. Jego dzieciństwo nie było szczęśliwe, ale poeta nie cierpiał przysłowiowej nędzy. Po rozwodzie swoich rodziców wędrował z miejsca na miejsce, dzieląc swoją miłość pomiędzy ich dwoje. W okresie wczesnej młodości spędził kilka lat wraz z ojcem w Meksyku, który osiadł tam, prowadząc biznes, a także był właścicielem ziemskim. Chociaż ojciec jego był Murzynem, to nie przepadał za swoimi współbraćmi.

Podczas pobytu w Meksyku poeta nauczył się języka hiszpańskiego. Pisał i mówił płynie po francusku. Wiele lat później umiejętności te przydadzą mu się, do tłumaczenie poezji wielkiego Hiszpana Frederico Garcia Lorki. Dzięki swoim zdolnościom poetyckim otrzymał stypendium na Lincoln University w Pensylwanii, na którym otrzymał tytuł B.A. (bakałarza) w 1929 r.

Debiutował wierszem pt. The Negro Speaks of Rivers, (Murzyn mówi o rzekach), w czerwcu 1921 r. w pismie murzyńskim The Crisis. Redaktorem tego pisma był W.E.B.Du Bois, człowiek o bardzo dużej osobowości. To dzięki niemu wielu murzyńskich młodych poetów rozpoczynało swe kariery literackie. Na początku XX wieku pełnił on rolę murzyńskiego guru w ruchu tzw. Harlem Renaissance, do którego należeli m.in. Wallace Thurman, Countee Cullen, Jessie Fausset.

Du Bois pierwszy zwrócił uwagę na piękno i bogactwo folkloru murzyńskiego, na podwójną świadomość, podwójną duszę, podwójne myśli, podwójne niepowodzenia, w jednym ciele. Pisał o tym w eseju pt. The Souls of Black Folk (1903). Do tych samym myśli powróci Hughes w swoim sławnym eseju pt. The Negro Artist and the Racial Mountain (1926), opublikowanym w The Nation. Jeśli czołowym przedstawicielem Renesansu Harlemu był Du Bois, to na pewno Langston Hughes był głównym i najzdolniejszym poetą tego ruchu. Obaj bardzo gorąco angażowali się w działalność społeczną a przede wszystkim w pisanie, tworząc poezję na bardzo wysokim poziomie.

Chociaż Hughes wiele lat później powie o sobie jako o poecie ludowym, uginając się pod pręgieżem akademickiej krytyki, w chwili zwątpienia w siebie samego. Ale ta sama krytyka literacka po jego śmierci okrzyknie go największym czarnym poetą Ameryki. Czarnym Waltem Whitmanem. Głównie świat akademicki był przeciwko poecie, nie znajdując w jego poezji wartości uniwersalnych. Nie rozumiejąc jej znaczenia, nawet pomniejszając znaczenie poety, krytykując go za płycizmy intelektualne. Jakby celem poety, czy poezji było zastąpienie wierszem filozofów, filozofii, czy metafizyki, nie wspominając już o religii i kapłanach.

Nim przyszły poeta osiągnął dwudziesty piąty rok życia w 1926 roku, opublikował swój pierwszy tomik pt. The Weary Blues. Po wydaniu drugiego tomiku pt. Fine Clothes to the Jews (1927) został obwołany, Poet Laureate of the American Negro. Podczas wizyty na Haiti w roku 1931 został przedstawiony wybitnemu haitańskiemu poecie Jacques Roumain, (później Hughes zostanie tłumaczem jego twórczości), który zwracał się do niego jako największego murzyńskiego poety, jaki zaszczycił swoją obecnością Haiti.

 W których wierszach amerykańskich znajduje pan najwięcej murzyńskości? odpowiedział;
- Ach, w poezji Langstona Hughes. Langston jest najspontaniczniejszy jako poeta i najczarniejszy jako poeta i najczarniejszy w ekspresji. W jego własnym kraju nie doceniono go, dlatego są różne opinie.

Chociaż na początku swojej kariery literackiej został zauważony i deceniony jego sytuacja finansowa przez całe życie była nie najlepsza. Sława jaką się cieszył nie pozwalała mu na korzystanie z niej tak jakby się niektórym mogło zdawać. Od czasu do czasu ktoś postawił mu drinka, chwaląć się, że pił z poetą laureatem. Przez całe życie chwytał się różnych zawodów z większym czy mniejszym powodzeniem. Gdyby nie zamożne wdowy, białe kobiety, (Neol Sullivan) które się nim opiekowały, pomagając mu finansowo, zachęcając go do tworzenia, dorobek jego byłby o wiele uboższy. O tej pomocy w swojej twórczości Hughes nie wspomina, ubolewając nad losem i niedolą swoich czarnych pobratańców. Z ich życia, które było jego własnym życiem czerpał natchnienie. Jest to bardzo ciekawy proces stawania się, ponieważ przez ten proces rodził się poeta nie tylko autor kilku czy kilkunastu wierszy, ale całe zjawisko poetyckie, które jest o wiele ważniejsze niż sama poezja.

Dobrze zrozumieć to zjawisko nie sposób, jeśli nie pozna się biografii poety, która jest bardzo bogata w fakty i szczegóły charakterystyczne dla pierwszej połowy XX wieku. Rosnący sprzeciw czarnej ludności przeciw białej, narodziny faszyzmu i komunizmu w Europie, oraz wzrost amerykańskiego imperializmu. Wielka depresja gospodarcza w Ameryce, krach na giełdzie. To także narodziny jazzu i bluesa, muzyki do której Hughes napisze wiele piosenek i ballad bluesowych. Masowa wędrówka Murzynów z rolniczego południa do wielkich przemysłowych miast północy. Czarni niewolnicy bawełnianych pól w miastach powiększą klasę bezrobotnego proletariatu mieszkającego na ulicy, a w wielu przypadkach życie ich będzie jeszcze gorsze niż w barakach południa. Świadomość tego bardzo ułatwi nam zrozumienie wierszy Hughesa.

Bardzo ciekawie i żartobliwie mówił Hughes o swoich początkach poetyckich we wspomnieniach, które zostały opublikowane przez Raymonda Smitha w eseju pt. Hughes: Evolution of the Poetic Persona. Wypowiedź ta została zamieszczona w kwartalniku Literary Imagination (lato 1974), wydawanym przez Department of English Georgia State University.

...Jak zostałem poetą? Przez przypadek. Zostałem wybrany na stanowisko klasowego poety w Clevelands Central High. Byłem Murzynem, Murzyni powinni mieć poczucie rytmu. W Ameryce większość białych myśli, że wszyscy czarmi umieją śpiewać, tańczyć, mają wrodzone poczucie rytmu. Moi koledzy z klasy wiedzieli, że wiersz powiniem mieć rytm, to zdecydowało, że jednomyślnie wybrali mnie. Nigdy wcześniej nawet nie przyszło mi do głowy być jakimś poetą czy pisarzem...

Bardzo ciekawa jest jego twórczość z lat trzydziestych i czterdziestych tj. okresu II wojny światowej i tuż po niej. Poezja, która wtedy powstawała miała smak ideologii lewackiej. W latach trzydziestych podróżuje poeta po Europie, jest korespondentem wojennym w Hiszpanii, (dla Baltimore Afro-American Newspaper i innych czasopism murzyńskich) odwiedza, Francję, Włochy, Rosję, Chiny, Japonię. Spotyka się z wieloma wybitnymi ludźmi pióra: Pablo Neruda, W. H. Auden, Berthold Brecht czy Ernest Hemingway. W tym czasie pisze poezję społecznie zaangażowaną, w której np. napad armii hitlerowskich na Sowiecką Rosję porównuje do prześladowania czarnych przez białych. W jego poezji tego okresu daje się odczuć pogróżka, czy wezwanie dla amerykańskiego imperializmu, aby uważał, bo jest jeszcze inna na świecie siła, która weźnie w obronę biednych i słabych, prześladowanych i wykorzystywanych. W komunistycznej czerwonej gwieździe widzi nie tylko zbawienie dla ludzkości, ale i dla swojej rasy. Jego radykalizm osłabnie w latach pięćdziesiątych, (1953) gdy publicznie w Waszyngtonie potępi się, za okres błędów, przed komisją senatora Josepha McCarthy'ego. Nie uchroniło to jednak poety przed atakiem prawicy przez szereg następnych lat.

Uważam jednak, że taka postawa poety wynikała nie z pobudek ideologicznych, ale z ekonomicznych. (Poeta nigdy nie należał do Komunistycznej Partii Stanów Zjednoczonych). To bieda i nędza człowieka wyzyskiwanego nie tylko czarnego, pchała do utopi komunistycznej. Czy nie w podobny sposób zostali oszukani polscy chłopi manifestem PKWN ? Uderza w jego poezji ton socrealizmu i gdyby jego twórczość znana była szerzej w Polsce pod koniec lat czterdziestych, podejrzewam, ze zostałby on uznany za ojca socrealizmu.

Żartuję. Wydaje mi się, że jednak bliższe będzie stwierdzenie, że poezja jego ma więcej z poezji Majakowskiego niż z socrealistów. Dlatego że obaj byli bardzo naiwni w swoim rozumieniu świata komunistycznego, szlachetni, wręcz dziecinni, wiersze ich pulsowały energią i wiarą w lepsze jutro świata ludzi pracy. Socrealiści znali okres 20 lecia międzywojennego, wiedzieli czym pachnie komunizm, wielu z nich na własnej skórze doświadczyło komunizmu już podczas wojny hiszpańskiej.

W latach 1932, 1933 Hughes przebywał wraz z grupą murzyńskich intelektualistów w Rosji Sowieckiej na zaproszenie Stalina. Miał tam powstać propagandowy film o tym jak bardzo są gnębieni Murzyni w Ameryce, ale pomysł nigdy nie został zrealizowany. Z tego okresu pochodzą wiersze Goodbye Christ (Żegnaj Chrystusie)

Hughes nie był wyjątkiem wśród intelektualistów amerykańskich w swoim sympatycznym myśleniu o Związku Radzieckim, w którym dostrzegał obrońcę (wielkiego brata) przed wyzyskiem człowieka przez człowieka, a w jego rozumieniu, kapitalistycznego wyzysku czarnego człowieka przez białego. Jeśli nie wszyscy akademiccy intelektualiści myśleli tak samo jak on, nie byli jawnie lewicujący, to na pewno większość z nich miała duże ciche skłonności ku lewicy. Dlatego dzisiaj jest nie trudno zrozumieć nam Polakom, czy Wschodnio-Europejczykom dlaczego Ameryka, wzór demokracji, aż tak ustępowała wobec zapędom dyktatorskiej Rosji komunistycznej, i tak łatwo Roosevelt podjął decyzję oddania pół Europy we władanie czerwonej gwiazdy.

Langston Hughes umarł w roku 1967. Zostawił ponad tuzin tomików, poza poezja i prozą, parał się także dramatem, pisał muzykale, piosenki i wierszyki dla dzieci, był dziennikarzem. Jego twórczość była publikowana w wielu antologiach i tłumaczona na wiele języków. Hughes jako zjawisko poetyckie funkcjonuje w świadomości społeczności murzyńskiej jako poeta narodowy. Jak już wspomniałem jest on uznany za nowego czarnego Walta Whitmana, z którym bardzo dużo go łączyło.

Od Whitmanowskiego spojrzenia na Amerykę do zagadnień społeczno moralnych, przechodzących w społeczne zaangażowanie. Wielkim atutem poetyckim poety jest jego przemikliwość w obserwacji życia, duże wyczucie społeczeństwa, poczucie człowieczeństwa, potoczny język zrozumiały dla wszystkich o silnym zabarwieniu indywidualizmu. Jego ballady bluesowe opiewające losy czarnych są dla mnie wzruszającym dokumentem nie dawnej historii czarnej Ameryki, która nadal trwa.

Tę Whitmanowską postawę poetycką godnie reprezentował także Carl Sandburg, wielki wzór poetycki dla Hughesa. Tak jak dla Whitmana weną poetycką była fascynacja światem i życiem, Ameryka i demokracja amerykańska, której był piewcą, tak dla Sandburga weną poetycką było Chicago i Środkowy Zachód Ameryki, tak dla Hughesa weną poetycką była murzyńskość. Był Murzynem, który szukał swojego miejsca w świecie białego człowieka, który nie mógł i nie chciał pogodzić się z bycia obywatelem drugiej kategorii. Jego przygoda z lewicą amerykańska, czy nawet otarcie się o komunizm, to nic innego jak tylko forma protestu i cichych nadziei na lepsze jutro. Obaj poeci Sandburg i Hughes byli wiernymi uczniami starego nauczyciela Walta Whitmana, barda poety bratającego się z prostym ludem.

Warto przy okazji wspomnieć o największym uczniu Whitmana ostatnich lat Allanie Ginsbergu. Synu emigrantów rosyjskich Żydów, urodzonym już w Ameryce, który jak jego wielcy poprzednicy (przeze mnie wymienieni), przez ostatnie czterdzieści lat, poezją wyśpiewuje Amerykę. Ginsberg do problemów polityczno społecznych, rasowo wolnościowych, wyzysku kapitalistycznego biednych przez bogatych. Do swojej walki piórem dorzucił jeszcze jeden problem; dyskryminacja seksualna, jawnie opowiadając się w swoich wierszach za homoseksualizmem. Jego wielcy poprzednicy wierzyli i spierali się z Bogiem, Ginsberg odrzucił Boga ze swojej poezji, choć wielokrotnie do niego się odwołuje.