Asymilacja czy integracja. Język, narodowość, panstwo.
W ciagu calego okresu istnienia odrodzonego panstwa litewskiego od roku 1990 do naszych dni, kwestia integracji mniejszosci do zycia panstwowego byla tematem aktualnym. Czysto etniczne stereotypy takiego uniwersalnego pojecia,jak narod, oraz platanina z takimi pojeciami, jak asymilacja i integracja, przeszkadzaja w objektywnej ocenie biezacych procesow zycia panstwowego. Z gorycza trzeba przyznac, ze wiele politykow najwiekszego szczebla, swiadomie lub z braku wiedzy, operuja tymi pojecia mi, nie majac dostatecznego rozeznania o naukowych pogladach na ten temat.
Polacy Litwy sa w prawie zadac pytanie, dlaczego ich przodkowie dumnie stwierdzali, ze sa "gente Lituanus, natione polonus", czyli "polakami litewskiego pochodzenia", a dla ich, wnukow, obecny papiez Jan Pawel II oglosil zgola odwrotna prawde, ze sa "litwinami polskiego pochodzenia", czyli "gente polonus, natione lituanus".
Dlaczego J. Pilsudski nazywajac siebie litwinem, jednoczesnie nazywal siebie takze polakiem, dlaczego A. Mickiewicz za swoja ojczyzne uwaza Litwe, chociaz obecnie ludzie, pochodzace z tych ze terenow, na pytanie, co jest ich ojczyzna, odpowiadaja "Bialorus", a przeciez okupacji Litwy przez Bialorus nigdy nie bylo. Stwierdzenie wieszcza w "Ksiegach pielgrzymstwa polskiego", ze Mazur i Litwin sa bratankami, a obojgu na imie Polak", sprawiaja klopot etnicznemu litwinu, ktory formalnie musi szanowac klasyka swiatowej literatury Adomasa Mickeviciusa. Mimo ze kwestia socjalno-ekonomiczna jest najbardziej ostra w nasze dni, przejawy agresywnego nacjonalizmu istnieja nadal, a wielu przedstawicieli litewskiej grupy etnicznej nie zdaja sobie sprawy na wiele sa szkodliwe dla panstwa litewskiego bledne stereotypy historyczne, a takze metodologiczne w rozwiazywaniu bardzo delikatnych spraw narodowosciowych. Swiadectwa i dyplomy epoki sowieckiej, badz obecne nagradzanie tytulami naukowymi nie musza byc dyspensa dla ludzi, otwarcie zwalczajacych podstawe utrzymania tozsamosci-szkolnictwo w jezyku ojczystym.
Kilkanascie lat czynnego udzialu w polityce stworzyla dla mnie nie tylko mozliwosc obcowania z politykami litewskimi i zagranicznymi, ale dala takze mozliwosc bezposredniego zapoznania sie z sytuacja poszczegolnych narodowosci, tendencjami w polityce narodowosciowej panstw oraz opiniami naukowcow. Oprocz tego, zapoznanie sie z literatura fachowa na temat nowoczesnego pojecia o narodzie, narodowosci, oraz mniejszosciach narodowych przyczynila sie do przekonania w potrzebie przedstawienia pogladow na tematyke narodowosciowa. Nie pretendujac na prawde ostateczna, mam jednak nadzieje, ze ci, ktorzy sie nie zgadzaja z przedstawionym spojrzeniem, zechca uzasadnic swoja inna percepcje problemu.
Angielski historyk A. Toynbee stwierdzal, ze "narodowosc to nic innego pomimo subjektywnego psychologicznego zyczenia ludzi". Inny anglik H. Seton-Watson pisal, ze "narodowosc istnieje wtedy, gdy znaczaca ilosc ludzi uwaza, ze jest narodowoscia, a zachowuje sie tak, jakoby ona byla juz uksztaltowana. Obydwaj uczeni byli nasladowcami wybitnego socjologa E. Durkheima, ktory okreslil narodowosc jako "grupe, czlonkowie ktorej zyja wedlug wspolnego prawa i tworza panstwo". Te tradycyjne poglady, ktore sa wlasciwe dla tradycyjnej szkoly, nie uwzgledniaja bardzo waznego czynnika, jakim jest jezyk, ktory ma ogromne znaczenie w tworzeniu narodowosci, a takze wielojezycznosci, ktora moze dawac, jak dogodnosci, tak i trudnosci w funkcjonowaniu panstwa.
Proces powstania narodu zalezy w wielkiej mierze od jego mozliwosci integracyjnych. Narodowa integracja najczesciej rozumie sie jako proces pozytywny, zazwyczaj wspierany przez rzadowa polityke, skierowana na wchodzenie roznych rasowych i etnicznych grup do politycznych oraz spolecznych zjednoczen wielojezycznego panstwa. Polityczna i socjalna integracja, natomiast, przewiduje proces ideologicznego i gospodarczego zblizenia.
Asymilacja, natomiast, najczesciej rozumie sie, jako "proces wchlaniania sie i roztapiania" sie ludzi, przywlaszczajacych pamiec, sentymenty i tradycje innych grup ludzi,a takze przyswajajac ich doswiadczenia historyczne, wcielenie do wspolnego zycia kulturalnego". Przymusowa asymilacja przewiduje "wysilki dominujacej grupy etnicznej zniszczyc kulture okreslonych grup etnicznych i zmusic do przyswajania kultury dominujacej grupy, przy czym zabraniajac uzycie innego jezyka, religii, lub specyficznych zwyczajow", w wyniku czego grupa etniczna ujawnia, ze bycie soba, jest sprzeczne z prawem.
Powstanie narodu politycznego moze byc przestudiowane po przejrzeniu historycznych doswiadczen takich poteznych panstw, jakimi sa Francja, W.Brytania i USA. Proces wewnatrzpanstwowej politycznej transformacji powoduje powstanie narodu, jako spoleczenstwa politycznie swiadomych obywateli, rownych wobec prawa, niezaleznie od zajmowanej pozycji ekonomicznej i socjalnej, pochodzenia etnicznego oraz przekonan religijnych. Dlatego w przypadku narodu "politycznego" nie robi sie wiekszej roznicy miedzy panstwem a narodem. Calosc formuje sie przy pomocy jezyka, jednolitego prawnego i administracyjnego systemu, zcentralizowanego systemu rzadow i wspolnych idealow politycznych. Jezeli z jednej strony narod polityczny odzwierciedla subjektywne kryteria, takie jak wola jednostki, percepcja, to pojecie kulturowego narodu podkresla duch spoleczenstwa, bazujacy sie na "objektywnych kryteriach, takich jak wspolne dziedzictwo i jezyk, okreslony obszar zamieszkania, religia, tradycje i historia, ktore nie potrzebuja wiekszej pomocy panstwa narodowego lub innych form politycznych. Idea kulturowego narodu moze sluzyc jako przyklad, ktory istnieje w wielu panstwach Centralnej i Wshodniej Europie, powoduje proces ksztaltowania narodu, niezaleznie od struktur panstwowych. Legalne czlonkowstwo jest "losem ustanowionym Natura (geopolitycznym polozeniem) i Historia". Kulturowy narod poprzedza istnienie panstwa. Transformacja w narod polityczny moze nastapic, gdy polityczne idee znajduja poparcie w spoleczenstwie podczas sprzyjajacych warunkow zewnetrznych. Istnieja szerokie roznice wsrod naukowcow odnosnie pojecia panstwowosci i przeslanek do jej powstania. Czesc naukowcow uwaza, ze narodowosc jest istotna i uwarunkowana politycznie, inna obstaje przy ekonomicznym czynniku. Znany naukowiec C. Hayes uwaza koncepcje narodowosci za pierwotnie kulturowe pojecie i tylko przypadkowo polityczne.
Narodowosc wedlug niego jest "grupa ludzi, ktora rozmawia jednym jezykiem, lub dialektem, utrzymuje wspolne dziedzictwo historyczne, a takze uwaza siebie za odrebna jednosc kulturowa. Narodowosc moze istniec bez jednosci politycznej, czyli nie majac swego panstwa suwerennego, a z drugiej strony panstwo polityczne moze zawierac kilka narodowosci". B. Anderson uwaza, ze narod symbolizuje domniemana spolecznosc polityczna, natomiast nacionalizm odwoluje sie do sztucznej jezykowej tozsamosci, narzuca " rezym jezykowy ". Ciekawa interpretacje pojecia narodowosc podaje H. Kohn, okreslajac ja, jako "wspolne dziedzictwo, jezyk, teren, organizacja polityczna i religia", uwazajac, ze wspolne terytorium lub panstwo, to najwazniejsze zewnetrzne czynniki w ksztaltowaniu narodowosci. Wiele nowych narodowosci, naprzyklad Kanadyjczycy, uksztaltowalo sie, bo potrafilo sformowac jednosc geograficzna i polityczna. Harold Laski zwraca uwage na wyjatkowosc i separatystyczna nature narodowosci, podkreslajac, ze narodowosc wymaga od czlonkow jednostki narodowej nie tylko uznania wspolnych cech charakterystycznych, ale takze cech, rozniacych od innych ludzi, a fakt istnienia narodowosci w swoim charakterze jest separatystyczny. Lojalnosc jej moze byc interpretowana w rozny sposob i jak w wypadku przywiazania rodzinnego,ona zyje swoim zyciem,niezaleznie od prawa. Politolodzy, nie upieraja sie, jednak, przy zdaniu,ze narodowosc jest w swoim charakterze wylacznie politycznym, chociaz nie zawsze uznawaja psychologiczne aspekty narodowosci.
Wiekszosc politologow zauwaza teoretyczna roznice miedzy objektywnymi a subjektywnymi kryteriami w zdefiniowaniu pojecia narodu. W rzeczywistosci te roznice nie sa tak jasne. Jezeli jedni uzywaja pojecia narodu kulturowego, to Alzatczycy we Francji sa czescia Niemieckiego narodu kulturowego, takze jak Polacy Litwy sa czescia Polskiego narodu kulturowego, co wynika z ich kultury, historii i jezyka. W wypadku uzycia pojecia narodu politycznego, Alzatczykow musimy uwazac za Francuzow, a Polakow Litwy za Litwinow. Stad widoczna jest orientacja wielu politykow u nas, na Litwie nasladowac jedna z teorii, ktora ma niemalo zwolennikow na Zachodzie i na ktorej wiele panstw bazuje swoja narodowosciowa polityke. Dlatego naprzyklad, byly przewodniczacy Sejmowego Komitetu Oswiaty, prof. B. Genzelis i stojace za nim akademickie i nacjonalistyczne kola, w gruncie rzeczy etnocentrystyczne eksponuja pojecie narodu politycznego. Dlatego podczas dyskusji sejmowych byly rozdzielane na sali dokumenty francuskiego modelu podejscia do spraw mniejszosci i uzywania jezyka panstwowego,absolutnie odrzucajac bardziej dla nas pasujace modele Szwajcarii, Wloch i Finlandii, gdzie oczywiste sa bliskie analogie historycznego rozwoju. Naprzyklad Finlandia byla czescia skladowa Szwecji w ciagu kilkuset lat, dominujacym jezykiem byl jezyk szwedzki, w 1918 roku powstaje niezalezne panstwo Finskie, ktore w odroznieniu od Litwy, nie ograniczylo drastycznie praw swojej rdzennej mniejszosci, czyli obywateli, przyznajacych sie do pochodzenia i kultury szwedzkiej. Mniejszosc szwedzka posiada prawo terytorialnej autonomii, istnieje slynny uniwersytet w miescie Abo, w ktorym studiuja obywatele Finlandii, preferujacy jezyk szwedzki, ktory jest drugim jezykiem panstwowym etc. Jak natomiast wygladalo podejscie do zlozonego problemu jezykowego na Litwie? Cz. Milosz w ksiazce pod tytulem "Szukanie Ojczyzny" pisze: "Jednojezycznosc stawala sie obsesja litewskich dzialaczy.Litwe nowoczesna zrodzila nie historia, ale filologia". Granica miedzy narodem politycznym i kulturowym komplikuje sie w sytuacjach, gdzie jeden narod polityczny wlacza kilka narodow kulturowych, z ktorych nie kazdy czuje wiernosc narodowi politycznemu. Przytlaczajaca wiekszosc panstw swiata w obecnym czasie jest wielenarodowosciowa, dlatego istnieja bardziej uniwersalne definicje narodu. Jeszcze w 1927r., E. Barker stwierdzal: "Narod jest formacja ludzi, ktorzy odziedziczyli okreslone terytorium, ktorzy pochodza z roznych szczepow etnicznych, ale posiadaja wspolne poglady na zasade istnienia panstwa, ktorzy maja wspolny jezyk lub jezyki obcowania w niezaleznym panstwie, majacym sprzyjac realizacji wspolnych aspiracji.
Istnieje zgoda wielu naukowcow co do tego, ze lojalnosc w stosunku do panstwa i gotowosc oddac zycie za niego jest wspolmierna do stosunku panstwa wobec swoich obywateli jego sprzyjaniu mniejszosciom realizowac podstawowe zyczenia i aspiracje. W obecnej dobie stosunek panstwa Litewskiego do obywateli niepodstawowej narodowosci musial by byc bardziej przychylny. Zadne srodki na zbrojenie nie rekompensuja slabosci panstwa, jako skutek nieufnego stosunku do mniejszosci,utrzymujac go w szachu lituanizacyjnym, w wiekszym stopniu anizeli samo odczuwalo rusyfikacje, co oczywiscie nie sprzyja konsolidacji.
Rozpatrujac kwestie pochodzenia narodu, naukowcy sa sklonni robic wnioski sadzac o powstaniu narodu na powstawie badan nad jezykiem i nacjonalna kultura. Jeden z najwybitniejszych znawcow historii powstania i rozwoju nacjonalizmu, Hans Kohn, jest przekonany, ze poczucie nacionalizmu bylo szeroko rozpowszechnione jeszcze przed powstaniem nacionalizmu nowoczesnego. Powstajacy narod byl mocniejszy w wypadku maksymalnej jednosci emocji,mysli i idacyh nastepnie czynow. W sredniowieczu jezyk mial dosc istotne i naturalne znaczenie, ale nie byl czynnikiem ani kulturowym, ani politycznym, uwarunkowujacym powstanie lub istnienie panstwowosci. Nawet arabowie, majacy Koran, pisany po arabsku, nie nadawali tak wielkiego znaczenia dla jezyka, jak teraz. W koncu pierwszego tysiaclecia, slynny kalif Omar zabronil przymusowego nauczania jezykow. Tym niemniej jezyk Arabski szybko rozpowszechnial sie w szerokim promieniu wokol morza Srodziemnego. Znaczenie jezyka zaczelo przybierac na sile dopiero z wieku XV-XVI, wraz z epoka Odrodzenia, chociaz i ta epoka, przywiazujac wiecej znaczenia i uwagi jezykom, nie naduzywala jego znaczenia w celach politycznych. Dopiero w koncu XVIII wieku znaczenie jezyka zaczelo szybko wzrastac. Do konca wieku XVIII polowa mieszkancow Francji nie rozmawialo po francusku. W Rzeczypospolitej proces ujednolicenia jezyka, jako panstwowego rozpoczal sie dopiero po Unii w Lublinie. Wybor jezyka panstwowego czestokroc byl przypadkowym i uwarunkowany przede wszystkim potrzeba sprawnego funkcjonowania urzedow panstwowych. Identyfikowanie narodu ze szczegolnym jezykiem powinno nalezec bardziej do mitologii, anizeli do objektywnej rzeczywistosci. Dopiero po przybraniu na sile kapitalistycznego ukladu i zjawieniu sie nowoczesnej technologii drukowania, przyszla mozliwosc powstania nowej formy wyimaginowanej spolecznosci, ktora teraz nazywamy narodem. O wiele lzej przesledzic rozwoj narodowego jezyka, anizeli ustalic zjawienie sie nowej narodowosci. W latach mlodosci Dantego, we Florencji, uzywalo sie kilku jezykow.Lacina oraz jezyk wloski uzywaly sie dla rozpraw naukowych, francuski dla literatury, provansalski byl glownym jezykiem, ktory stosowano do pisania piesni dla arystokracji. Tradycja roznorodnosci jezykowej jest zywotna do dzisiaj. We Wloszech, w polnocnej czesci, w prowincji Bolzano (Bozen), jezyk niemiecki stosuje sie, jako drugi rownorzedny jezyk panstwowy. Szwajcarzy sa dumni z istnienia czterech jezykow panstwowych (niemieckiego, wloskiego, francuskiego oraz romanskiego). Wystarczalo dobrze znac jeden z panstwowych jezykow i nikt nie mial prawa podwazac kwalifikacji obywateli Szwajcarii. Z kolei wieksze mozliwosci w zrobieniu kariery, oraz kultura osobista zmuszaja Szwajcarow do dobrowolnego uczenia sie. W zasadzie, model szwajcarski byl by godnym do nasladowania na Litwie, z tym ze mowiac slowami Cz. Milosza "jednojezycznosc stala sie obsesja litewskich dzialaczy". Jej powodem jest rowniez ciagle zyjacy w swiadomosci wielu etnicznych litwinow niedobry stereotyp Slowian, jako nierobow, z drugiej natomiast strony, stereotyp pracowitych Baltow, przy czym w tym wypadku nie uwzglednia sie dosc wielka roznica w orientacji i dziedzictwie kultury, ale ma sie na mysli pochodzenie etniczne na podlozu czasem genetycznym. W zasadzie olbrzymia wiekszosc ludzi,ktorych nazywano litwinami w ciagu kilku wiekow do rozbiorow, a nawet przez kilkadziesiat lat po rozbiorach, jezyka, ktory nazywamy teraz litewskim, nie rozumiala. Mieszkancami WKL byli ludzie przewaznie pochodzenia slowianskiego, nie baltyckiego, chociaz proces wzajemnej infiltracji kultur, a nawet jezykow, jak rowniez mieszane malzenstwa coraz bardziej zacieraly roznice etniczne. Koniec XIX wieku, nie bez pomocy zaborcow, charakteryzowal sie zjawieniem sie nowych pojec o narodzie. Dziedzictwo WKL kilka etnosow zaczelo przyswajac wylacznie sobie. Stad te dziwne rozniace sie ujecie historii, a stad i bledne przekonania oraz chec byc spadkobierca narodu, ktory jednak skladal sie z wielu etnosow, a w tamte czasy byl narodem kategorii politycznej. Do podzialu byly nie tylko slawne epizody historii, ale takze atrybutyka panstwowa, naukowcy, poeci. Tym ostatnim arbitralnie pozmieniano imiona i nazwiska, rozniace sie od istniejacych wlasnorecznych podpisow oryginalnych. Zjawisko, zdarzajace sie w historii bardzo rzadko. Nie da sie tego usprawiedliwic pisownia litewska, bo we wszystkich wydaniach panstwa litewskiego, pisanych w jezykach obcych, nazwiska wybitnych ludzi zamieszczone sa w przerobionym lituanizacyjnym wariancie. Litwin etniczny nieraz nie moze przelamac bariery psychologicznej by ludzi wybitnych,nazwac w brzmieniu oryginalnym, fakt wywolujacy, poblazliwy usmiech na twarzy wyksztalconych i taktownych cudzoziemcow, ale jest to jednoczesnie fakt, swiadczacy o woli etnicznych litwinow szukac ciaglosci historycznej, podkreslac istnienie swojej wielowiekowej kultury, pomijajac nieraz objektywna prawde. Dodaje to sily i pewnosci w formowaniu panstwa na zasadach etnicznych oraz w zwalczaniu innych opcji, przewidujacych mozliwosc secesji.
Sredniowiecze, natomiast, charakteryzowalo sie nie tyle walka miedzy wspolnotami a checia oddzielenia sie poszczegolnych grup, ale przede wszystkim miedzy dwiema formami wspolnot-religijna i imperialistyczno-panstwowa, ktora bylo mozno obserwowac w panstwach Zachodniej Europy. Walki takiej w krajach Wshodniego Prawoslawia oraz w krajach Islamskich nie bylo. Interesujacy rozwoj pojecia o narodzie odbywal sie we Francji, na przykladzie ktorej mozno przesledzic proces powstania narodu. Na poczatku federacja poszczegolnych panstewek miala sluzyc gwarantem narodowych interesow, nastepnie zastapil ja system monarchiczny, ale dopiero Francuska rewolucja 1789r. pokusila sie zjednoczyc narodowe interesy z demokratycznymi. Jezyk francuski -glowny jezyk arystokracji, a takze ludzi interesu juz byl dominujacym, inne utracily swoje znaczenie, stajac sie jezykami regionalnymi.Bretonczycy, alzatczycy stawali sie francuzami. Podobnie, jak w Rzeczypospolitej rusini, litwini, czy zmudzini stawali sie Polakami, czyli trwal proces ujednolicenia narodu. Tendencyi tej sprzyjala dominacja jednego jezyka, ktory, byl swiadectwem wyksztalcenia i pozycji w spoleczenstwie. W Anglii proces dominacji jezykowej przybral ostre formy z XIV wieku. Juz wtedy angielski zajal czolowe pozycje w parlamencie. Matthew z Westminsteru domagal sie by "kazdy kto nie potrafi rozmawiac po angielsku powinien byc pogardzany wsrod ludzi krolewstwa". Rzeczywiscie, kryteria jezykowe byly bardzo potrzebnym, ale jednak niedostatecznym warunkiem dla utworzenia panstwowosci. Historia rozwoju panstw w przeszlosci cechowala sie dazeniem do unifikacji lub ekspansji, a wchlanianie mniejszych narodow, w szczegolnosci bedacych na bardziej niskim poziomie rozwoju, bylo rozceniane,jako progres. Powstanie pojecia etnicznej ziemi jest tworem dosc nowoczesnym i bardzo subjektywnym. Nie wiadomo,jakie kryteria maja byc glownymi , jaki czas rozpatrywac,jako czas powstania etnosu. Kazdy historyk wie, ze na terytorium calej Eurazji w ciagu kilku wiekow trwal proces "wielkiego przesiedlania narodow", rozmaite grupy etniczne walczyly i wedrowaly w celu znalezienia ziem, bardziej przydatnych do zycia. Plemie wegrow przywedrowalo nad Dunaj na ziemie slowianskie w IX w.ze wshodu, z terytorium obecnej republiki Komi i Mordowii. W parlamencie wegierskim, w najwiekszej sali jest umieszczony obraz, przedstawiajacy przybycie wegierskiego krola Bely na ziemie slowianskie i jego pokojowe spotkanie z tym narodem. Nikt na swiecie nie podwaza obecnie wegierska etnicznosc tych ziem. Nie mysle, ze slowianskie odrodzenie, uzbrojone w hasla podobne na te nacjonalistyczne epoki Sajudisu, wprowadzenie, naprzyklad jezyka slowackiego, jako jedynego jezyka panstwowego, bylo by slusznym rozwiazaniem. W ostatnim stuleciu, jezyk jest rozpatrywany, jako jedna z glownych charakterystyk narodu. Narod Litwy sklada sie nie tylko z etnicznych litwinow, dlatego pierwsze slowa konstytucji "Lietuviu tauta" (Narod Litwinow), zamiast "Lietuvos tauta" (Narod Litwy) swiadcza o etnicznym charakterze panstwa.
Wielu naukowcow obecnie uwaza, ze pozycja nietolerancji wzgledem mniejszosci, powstaje podczas tworzenia malych panstw, ktore na sile wpychaja etniczne i jezykowe kryteria pod bazis historyczny powstania panstwowosci. Narodowe sentymenty, podsycane niezmiernie subjektywnym traktowaniem historii, staja sie prawem panstwa. Szegolna wymowe ma ten proces w czasach upadku lewych teorii, na zmiane ktorym krocza prawicowe, w istocie bardziej nacionalistyczne teorie.
Proces powstania nowego narodu, z reguly powoduje powstanie problemu narodowosciowego i nieraz pogorszenia pozycji ludzi, nalezacych do mniejszosci, w nowoutworzonym panstwie. Panstwa, chorujace na nacjonalizm, domagaja sie absolutnej lojalnosci od wszystkich obywateli, uwazajac ja za przeslanke istnienia panstwa. Slowo lojalnosc pochodzi od angielskiego slowa "law", czyli prawo. Wiekszosc narodu okresla ramki prawne, obowiazkowe dla wszystkich obywateli. Czesto sie zdarza, ze mniejszosc staje przed faktem krzywdzacego ograniczenia jej swobodnego istnienia. W tym wypadku mniejszosc moze wybrac dwa warianty: podlegac krzywdzacym ustawom, ale byc lojalna, lub sprzeciwiac sie krzywdzacemu prawu, ale narazac sie na oskarzenia o nielojalnosc. Stad wynika, ze ustawy, przyjmowane bez aprobaty czesci narodu, ktora nazywa sie mniejszoscia narodowa, moga spowodowac zaburzenia wewnatrz, a nieraz i na zewnatrz panstwa. Konflikty etniczne w krajach postkomunistycznych sa dobrym tego przykladem. Najlepszym rozwiazaniem moglo by byc zastosowanie prawa miedzynarodowego, w szczegolnosci szeregu konwencji Rady Europy. Wiekszosc panstw europejskich podpisalo Konwencje Obrony Praw Mniejszosci, ale tylko nieliczne kraje, np.Wegry ja ratyfikowalo. Litwa rowniez nie spieszy z ratyfikacja, a przeciez sily prawnej konwencja nabiera dopiero po ratyfikacji. W dodatku na Litwie nie parlament wystepuje iniciatorem ratyfikacji, ale MSZ, na ktore mniejszosc, niestety, nie ma wplywu . W takim wypadku mozno uwazac, ze nacjonalizm wiekszosci przeszkadza urzeczywistnieniu sprawiedliwych dazen czesci narodu, czyli mniejszosci narodowej. Nacjonalizm jest rodzajem politycznej ideologii, ktora wymaga pelnej zbieznosci aspiracji narodu i panstwa. Osoby, ktore wedlug urodzenia nie uwazaja sie za czlonkow dominujacej nacji,z reguly odczuwaja presje dyktujacej swoje warunki etnokracji, ktora widzi istnienie panstwa przez pryzmat absolutnej dominacji jezykowej i odrzucajacej mozliwosc rownoleglego istnienia innego jezyka. Podobna sytuacje obserwujemy na Litwie, gdzie znaczenie np.jezyka polskiego, ktory byl zywotny we wszystkich strukturach panstwowych w ciagu kilkuset lat i byl jezykiem dobrowolnie uzywanym nie tylko w kregu najbardziej wyksztalconych i wplywowych rodzin, nie byl to takze jezyk,zostawiony okupantem. Trudno znalezc analogie w historii innych panstw, gdzie znaczenie jezyka tak mocno sie zmniejszylo. Jezyk, ktorym zyl uniwersytet, jezyk, ktory byl na takim poziomie, ze tu w tym jezyku ksztalcili sie ludzie, ktorzy stali sie klasykami literatury nie tylko polskiej, ale takze swiatowej, ten jezyk musi ciagle bronic sie przed etnocentryzmem dominujacego narodu, przed asymilacja, ktora naciera w obliczu rzekomej integracji. Polacy na Litwie trwaja w tradycji polskiej i sa potomkami wielkiego narodu polskiego, sformowanego na zasadach przede wszystkim politycznych. Mieszkance WKL mimo etnicznej roznorodnosci i jezykow nalezeli do litewskiego narodu politycznego, a na wieksza skale do narodu polskiego. Podkreslana odrebnosc litwinow nosila przede wszystkim charakter polityczny. WKL przeciez bylo panstwem wieloetnicznym. Etniczne wzgledy nie mialy takiego znaczenia, jak obecnie. Litwinami, wiec, byli jak etniczni litwini, tak i etniczni rusini i polacy. Dopiero w drugiej polowie XIX wieku wykielkowala idea tworzenia panstwa na zasadach etnicznosci. J. Pilsudski na poczatku XXw. mial zamiar odrodzic narod na podstawie politycznej, idac za tradycja WKL. Mimo, ze nazywal siebie litwinem, to nie w tym znaczeniu,jak litwini LitwyKowienskiej. On myslal w kategorii historyczno-panstwowej, ci z Kowienszczyzny -w kategorii etnicznej. Nazwa Litwa, litewski, z pojecia politycznego w nowopowstalym panstwie przeksztalcilo sie w etniczne, rodzac w glowach wielu politykow i ich zwolennikow absurdalna chec poszerzenia ziem etnicznie nielitewskich . Paradoksalnie, ale fakt, ze spoleczenstwo litewskie, tworzac obecne panstwo na zasadach etnicznej odrebnosci, jest przekonane, ze obecna Litwa to tylko czesc tego, co dla niej sie musialo by nalezec, mieszajac pojecia politycznego i etnicznego. Warto przypomniec wydanie Litewskiego ministerstwa edukacji, ktore pojawilo sie na swiat w 1921r. w Kownie, gdzie na samym poczatku znajdziemy slowa: "Is ziemos rytu puses siena ne visai aiski ir lietuviai maisosi su gudais ir lenkais. Senosios Lietuvos sostine-Vilnius, dabar nera etnografineje lietuviu zemeje, jis yra nuo etnografines Lietuvos sienos uz 30 varstu". To swiadczy o tym, ze nawet wtedy struktury rzadowe bardziej objektywnie naswietlali sytuacje, chociaz z biegiem czasu przybierajacy na sile etnocentryzm eliminowal poglady, nie odpowiadajace etnicznemu panstwu.
Warto zaznaczyc wielkie znaczenie modernizacji gospodarki na problem nacjonalizmu. Nie da sie ukryc, ze z rozwojem kapitalizmu, kwestia etniczna stawala sie coraz bardziej ostra. Nie byly wyjatkiem i ziemie bylej Rzeczypospolitej, gdzie kilka etnicznych grup dawnej RP odczuwalo potrzebe samostanowienia.
Wedlug K. Marksa nacjonalizm i religia to "integralne czesci superstruktury stworzonej dominujacymi ekonomicznymi oraz politycznymi klasami dla uzasadnienia ich panowania". Zwyciestwo proletariatu, ktore dla Marksa bylo kulminacja procesu modernizacji,mialo obalic nacjonalizm razem z innymi objawami dominacji klasowej, a modernizacja miala prowadzic ku socjalnej integracji i koncowi etnonacjonalistycznej polityki. Znany amerykanski naukowiec A. Smith jest jednym z najbardziej znanych znawcow obecnej problematyki nacjonalizmu. W swoich pracach naukowych stwierdza, ze nacjonalizm jest przede wszystkim poltyczna doktryna i sklada sie z trzech idealow: zbiorowego samookreslenia sie, mozliwosci wyrazic charakter i indywidualnosc, a takze mozliwosc wejscia w krag narodow swiata ze swoim dziedzictwem humanistycznym. Chec utworzenia narodu wynika z powodu ekonomicznych oraz psychologicznych trudnosci, ktore powstaja w czasie narastajacej modernizacji, idacej z zewnatrz lub z wewnatrz panstwa, powodujacej zmiany w starym systemie. Rozwoj technologii zachodniej wyprzedzil modernizacje krajow bylego obozu strefy wplywow sowieckich, sprowokowal powstanie sil , sprzeciwiajacych sie panowaniu struktur, utrzymujacych mniej wydajny system, stymulowal odrodzeniu nacjonalizmu. Rosnace oczekiwania wraz z rosnaca frustracja, spowodowana niedoleznoscia starego systemu wywolywala dazenie do zmian i obudzenia sie nacjonalizmu. Agresywnosc nacjonalizmu przybierala rozmaite formy, dochodzac nieraz do konfliktow zbrojnych. W tych warunkach dotychczas ciemiezony stawal sie ciemiezca z nowopowstalymi formami presji. W wypadku mniejszosci polskiej na Litwie, sily nacjonalistyczne usilowaly ulzyc formowanie panstwa etnicznego, negujac istnienie znaczacej liczby polakow, usilujac zmusic do asymilacji pod pretekstem "powrotu" do litewskosci, przyjmujac ustawy, sprzyjajace asymilacji. Dlatego jednoczaca sie spolecznosc polska, szukajac antidotum, posiadajaca cechy odrebnego narodu i bedac bezposrednim spadkobierca wielowiekowego dziedzictwa narodowego na tych terenach, szukala rozwiazania problemu zagrozenia w formie tworzenia autonomii. Autonomia moze przybierac rozmaite formy. Im wieksza presja ze strony asymilatorow, tym wieksza chec do autonomii. Poczatkowa euforia, wywolana spiewajaca rewolucja rosnacych oczekiwan, zmienila sie okresem rosnacej frustracji, a intensywnosc presji nacjonalistycznej nieco zmalala,zaczela przybierac bardziej wyrafinowany charakter. Ludzie szukajac mozliwosci zakotwiczenia sie w morzu zmian, chwytaja sie etnicznosci, ktora dla jednych sprawia dodatkowe klopoty, u innych wywoluje rozczarowanie i chec szukania bardziej wygodnej przystani. Ta ostatnia grupa jest potencjalnym dostawca materalu do asymilowania, a panstwo dazace do unifikacji, zazwyczaj chetnie taka grupe podtrzymuje. Innym biegunem jest zasciankowe zacofanie, ktore przeszkadza integracji, rozumianej, jako nieskrepowany udzial we wszystkich przejawach zycia panstwa z mozliwoscia wplywu , zachowujac swoja tozsamosc. Naukowcy najczesciej wydzielaja trzy czynniki: koncentracje terytorialna, socjalna oraz ekonomiczna izolacje. Wiec, dla integracji Wilenszyzny z reszta panstwa, niezbedna jest zmiana nie tylko w polityce etnicznej, ktora musi uwzglednic wielowiekowa tradycje polska, lecz takze musi byc zwrocona uwaga na podniesienie poziomu gospodarki i socjalnej sprawiedliwosci. Przed Litwa stoi wyzwanie-czy potrafi zapewnic godny poziom zycia takze dla swoich obywateli z Wilenszczyzny.
Uwaza sie ,ze spoleczenstwo pluralistyczne moze byc ksztaltowane, wlaczajac czlonkow rozmaitych grup kulturalnych do panstwa wieloetnicznego wedlug trzech scenariuszy. Pierwszy, uniformistyczny, gdy ludzie sa wlaczeni jako rowni obywatele, majac rowny status obywatelski i poltyczny, niezaleznie od cech etnicznych lub kulturalnych, gdy istnieje zagrozenie asymilacyjne. Drugi, ekwiwalentny, przewidujacy inkorporacje roznych spolecznosci w spoleczenstwo z rownym prawem i statusem spolecznym. Trzeci, zroznicowany, cechujacy sie uprzywilejowana pozycja okreslonej grupy, tworzacej przeszkody innym grupom dojscia do wladzy. Do tego trzeba dodac wazny czynnik etnicznej poltycznej mobilizacji, ktora jest wspolmierna do wielkosci grupy etnicznej, rozpowszechnienia i znaczenia jezyka, a takze polozenia ekonomicznego. Grupa etniczna, majaca na dostatecznym poziomie te charakterystyki, zazwyczaj ma dostateczna sile, by skutecznie przeciwstawic sie asymilacji. Polityka wladz litewskich po odrodzeniu panstwa, niestety w wielu wypadkach nosi cechy asymilacyjne. Deklarujac na zewnatrz pozytywny stosunek do grup etnicznych, nie sposob nie zauwazyc wzmozonej pracy mechanizmu asymilacyjnego, szczegolnie agresywnej w dziedzinie jezykowej. Nawet w USA, gdzie dominuje jezyk angielski od wiekow, a nie od kilku lat, jak na Litwie sa wydane zasady prawne o zatrudnieniu (1980r.), ktore zakazuja pracodawcom nie pozwalac pracujacym rozmawiac w jezyku ojczystym. W pazdzierniku 1995r. kongresmani R. Shelby oraz B. Emerson w kongresie USA zaproponowali by jezyk angielski "nie byl by jedynym jezykiem rzadu". Dyskusja byla burzliwa i znalazla wielu zwolennikow. Trudno sobie wyobrazic, natomiast, podobna dyskusje w sejmie RL, a przeciez jezyk polski ma na Litwie kilkuwiekowa tradycje sejmowa. Fetyszyzacja jezyka litewskiego jest jednym z wielorybow, na ktorym bazuje sie panstwo litewskie, ale moc panstwa i lojalnosc obywateli nigdy nie bazowala sie na rezimie jezykowym, ale zalezala od poziomu ekonomicznego panstwa oraz stosownej polityki socjalnej.
